Η συζήτηση για το αν η Τουρκία μπορεί να επιστρέψει στο πρόγραμμα των F-35 δεν είναι απλώς ένα ζήτημα αγοράς μαχητικών αεροσκαφών. Είναι ένα τεράστιο ζήτημα τεχνολογικής ασφάλειας, ισορροπιών στο ΝΑΤΟ και γεωπολιτικής πραγματικότητας.
Η Άγκυρα αποβλήθηκε από το πρόγραμμα των F-35 to 2019, μετά την παραλαβή των τελευταίας γενιάς, ρωσικών αντιεροπορικών συστημάτων S-400, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες επέβαλαν κυρώσεις στην Τουρκία βάσει του νόμου CAATSA, από το Αμερικάνικο Κογκρέσο.
Το βασικό αμερικανικό επιχείρημα παραμένει σαφές: Η Τουρκία δεν μπορεί να διαθέτει ταυτόχρονα το πιο προηγμένο stealth μαχητικό της Δύσης και ένα ρωσικό σύστημα αεράμυνας που σχεδιάστηκε ακριβώς για να εντοπίζει και να αντιμετωπίζει τέτοιες απειλές.
Το θέμα επανήλθε δυναμικά μετά τη δήλωση του Ντόναλντ Τραμπ στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, όπου εμφανίστηκε ανοιχτός στην άρση των κυρώσεων κατά της Τουρκίας και στην επανεξέταση της πώλησης F-35 στην Άγκυρα. Σύμφωνα με το Reuters, ο Τραμπ δήλωσε ότι οι ΗΠΑ θα άρουν τις κυρώσεις και ότι θα αποφασίσουν για την πιθανή πώληση των F-35, χωρίς όμως να εξηγήσει πώς μπορεί να ξεπεραστεί το εμπόδιο του Κογκρέσου.
Αυτή η δήλωση πρέπει να διαβαστεί με ψυχραιμία από τις Ελληνικές Αρχές και όχι ως τετελεσμένο. Πολιτικά, μοιάζει περισσότερο με επικοινωνιακό δώρο προς τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν παρά με πραγματική αλλαγή στρατηγικής. Ο Τούρκος πρόεδρος χρειάζεται να εμφανιστεί στο εσωτερικό του ακροατήριο ως ο ηγέτης που ξαναβάζει την Τουρκία στο τραπέζι των μεγάλων εξοπλιστικών αποφάσεων, αποκαθιστά τη σχέση με την Ουάσιγκτον και σπάει την εικόνα της απομόνωσης.
Για την τουρκική κοινή γνώμη, ακόμη και η εντύπωση ότι «ο Τραμπ ανοίγει τον δρόμο για τα F-35» είναι πολιτικό κέρδος.
Όμως άλλο η εικόνα μπροστά στις κάμερες και άλλο η πραγματικότητα στα κέντρα αποφάσεων της Ουάσιγκτον. Η πώληση F-35 δεν αποφασίζεται μόνο με μια δήλωση προέδρου. Περνά μέσα από το Κογκρέσο, το Πεντάγωνο, τις υπηρεσίες ασφαλείας και τις στρατηγικές δεσμεύσεις των ΗΠΑ απέναντι σε συμμάχους όπως το Ισραήλ. Και εκεί τα εμπόδια παραμένουν τεράστια.
Ο πραγματικός λόγος είναι βαθύτερος από τη δημόσια διπλωματική αντιπαράθεση.
Το F-35 δεν είναι ένα απλό μαχητικό. Είναι μια πολεμική πλατφόρμα πέμπτης γενιάς. Το πλεονέκτημά του δεν περιορίζεται στην ταχύτητα ή στα όπλα που μεταφέρει. Βρίσκεται κυρίως στη χαμηλή ιχνηλασιμότητα από τα ραντάρ, στη δυνατότητα να συλλέγει πληροφορίες από πολλούς αισθητήρες, να τις συνθέτει σε ενιαία εικόνα μάχης και να τη διανέμει σε φίλιες δυνάμεις.
Με απλά λόγια, το F-35 βλέπει, ταξινομεί, συνθέτει και μοιράζει πληροφορίες μάχης. Δεν είναι απλώς ένα αεροπλάνο που εκτελεί αποστολές. Είναι ένας κόμβος ενός δικτυοκεντρικού πολέμου. Μπορεί να εκτελέσει αποστολές κρούσης, αναγνώρισης, ηλεκτρονικού πολέμου, αεροπορικής υπεροχής και υποστήριξης φίλιων δυνάμεων. Μπορεί να πετά με διαφορετικούς φόρτους, ανάλογα με την αποστολή, είτε διατηρώντας stealth διαμόρφωση με εσωτερικά όπλα είτε μεταφέροντας μεγαλύτερο οπλικό φορτίο όταν χρήση των stealth χαρακτηριστικών δεν είναι η πρώτη προτεραιότητα.
Αυτό ακριβώς είναι και το πρόβλημα με την Τουρκία.
Αν η Άγκυρα αποκτήσει F-35 ενώ εξακολουθεί να έχει στην κατοχή της τους S-400, θα μπορεί θεωρητικά να εκθέσει το αεροσκάφος σε διαφορετικές συνθήκες ραντάρ, αποστάσεων, γωνιών προσέγγισης, υψών, καιρικών συνθηκών και επιχειρησιακών σεναρίων. Θα μπορούσε δηλαδή να δημιουργηθεί μια βιβλιοθήκη ιχνών, ένα σύνολο δεδομένων για το πώς εμφανίζεται ή δεν εμφανίζεται το F-35 απέναντι σε ένα από τα πιο προηγμένα ρωσικά συστήματα αεράμυνας.
Αυτό είναι το εφιαλτικό σενάριο για τις ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ και το Ισραήλ.
Ένα αεροσκάφος με χαρακτηριστικά stealth δεν σημαίνει ότι είναι κυριολεκτικά αόρατο. Σημαίνει ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να εντοπιστεί, να ταξινομηθεί και να εγκλωβιστεί έγκαιρα από τα εχθρικά ραντάρ. Αν όμως ένας αντίπαλος αποκτήσει επαρκή δεδομένα για το πραγματικό ηλεκτρομαγνητικό αποτύπωμα του αεροσκάφους, τότε ένα μέρος του πλεονεκτήματος αρχίζει να υπονομεύεται. Δεν χρειάζεται να αντιγράψει κανείς το F-35. Αρκεί να μάθει καλύτερα πώς να το βλέπει.
Γι’ αυτό στις διεθνείς ασκήσεις, ακόμη και όταν F-35 δυτικών χωρών, όπως της Ιταλίας ή της Νορβηγίας, συμμετέχουν σε νατοϊκές ή κοινές ασκήσεις, συχνά πετούν με ειδικούς ανακλαστήρες ραντάρ (Luneburg lens radar reflectors). Αυτοί οι ανακλαστήρες αυξάνουν τεχνητά το ίχνος του αεροσκάφους, ώστε να είναι ανιχνεύσιμο από τα ραντάρ και να μην αποκαλύπτεται το πραγματικό stealth αποτύπωμά του.
Για παράδειγμα, stealth αεροσκάφη μπορούν να πετούν με τέτοιους ανακλαστήρες ώστε να είναι ορατά από πολιτικά και στρατιωτικά ραντάρ και να μην αποκαλύπτουν την πραγματική stealth υπογραφή τους. Με απλά λόγια, το αεροσκάφος εμφανίζεται επίτηδες πιο «ορατό» από όσο είναι στην πραγματικότητα, ώστε κανένα ραντάρ να μη συλλέξει καθαρά δεδομένα για το πραγματικό του ίχνος.
Οι ίδιοι οι χρήστες των F-35 προστατεύουν το πραγματικό ίχνος του αεροσκάφους ακόμη και σε περιβάλλοντα συμμαχικών ασκήσεων. Άρα το ερώτημα είναι απλό: θα επιτρέψουν οι ΗΠΑ σε μια χώρα που έχει αγοράσει ρωσικό σύστημα αεράμυνας να βάλει το F-35 απέναντι στους S-400 και να παράγει δεδομένα που δυνητικά μπορεί να καταλήξουν στη Μόσχα;
Η απάντηση, στρατηγικά, είναι όχι.
Η Τουρκία μπορεί να υποστηρίζει ότι οι S-400 δεν χρησιμοποιούνται ενεργά ή ότι μπορούν να μείνουν αποθηκευμένοι. Όμως για την Ουάσιγκτον αυτό δεν αρκεί. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο αν το σύστημα είναι ανοιχτό σήμερα. Το πρόβλημα είναι ποιος έχει πρόσβαση στο λογισμικό, ποιος γνωρίζει την αρχιτεκτονική του, ποιος μπορεί να συλλέξει τεχνικά δεδομένα και ποια σχέση εξακολουθεί να έχει η Άγκυρα με τη Μόσχα στον αμυντικό και ενεργειακό τομέα.
Εδώ μπαίνει και η γεωπολιτική εξίσωση της Gazprom. Έχουν υπάρξει αναφορές για μεγάλες οφειλές της τουρκικής BOTAŞ προς τη ρωσική Gazprom, ακόμη και στα επίπεδα των 27 δισ. δολαρίων, με την τουρκική πλευρά πάντως να διαψεύδει αυτούς τους αριθμούς. Το βέβαιο είναι ότι η Τουρκία έχει επιδιώξει ευνοϊκές ρυθμίσεις, εκπτώσεις και αναβολές πληρωμών στο ρωσικό φυσικό αέριο, ώστε να στηρίξει την οικονομία της και να κρατήσει χαμηλότερο το ενεργειακό κόστος της βιομηχανίας της.
Αυτό δημιουργεί μια ακόμη διάσταση εξάρτησης. Μια χώρα που ενεργειακά, οικονομικά και αμυντικά διατηρεί τόσο σύνθετη σχέση με τη Ρωσία δεν μπορεί εύκολα να θεωρηθεί ασφαλής αποδέκτης της πιο κρίσιμης αεροπορικής τεχνολογίας της Δύσης.
Υπάρχει όμως και η ισραηλινή παράμετρος, που είναι καθοριστική.
Το Ισραήλ διαθέτει F-35I Adir, τη δική του προσαρμοσμένη έκδοση του F-35, που του δίνει κρίσιμο επιχειρησιακό πλεονέκτημα στη Μέση Ανατολή. Για το Ισραήλ, αυτό το πλεονέκτημα δεν είναι πολυτέλεια. Είναι στρατηγικό εργαλείο επιβίωσης. Σε μια περιοχή όπου το Ιράν, η Χεζμπολάχ, οι Χούθι και άλλοι εχθρικοί παράγοντες αναζητούν συνεχώς τρόπους να περιορίσουν την ισραηλινή αεροπορική υπεροχή, η προστασία του stealth πλεονεκτήματος είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας.
Αν μέσω Τουρκίας διαρρεύσει τεχνογνωσία για το πώς εντοπίζονται, ταξινομούνται ή παρακολουθούνται stealth αεροσκάφη, η πληροφορία αυτή δεν θα μείνει απαραίτητα στην Άγκυρα. Θα μπορούσε να περάσει στη Ρωσία και από εκεί, άμεσα ή έμμεσα, στην Κίνα ή σε κράτη και δίκτυα που απειλούν το Ισραήλ. Δεν χρειάζεται να παραδοθεί ολόκληρο το αεροσκάφος. Αρκούν δεδομένα ραντάρ, μοτίβα παρατήρησης, γωνίες, συχνότητες, ηλεκτρομαγνητικές υπογραφές και τεχνικές δοκιμών.
Γι’ αυτό το Ισραήλ έχει κάθε λόγο να ανησυχεί. Σύμφωνα με πρόσφατες αναφορές, η πιθανότητα επαναφοράς της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35 έχει προκαλέσει ισραηλινό προβληματισμό, καθώς συνδέεται άμεσα με την ποιοτική στρατιωτική υπεροχή του Ισραήλ στην περιοχή.
Η ρητορική Ερντογάν επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την εικόνα. Η Τουρκία τα τελευταία χρόνια επιχειρεί να εμφανιστεί ως ηγετική δύναμη του μουσουλμανικού κόσμου, χρησιμοποιώντας σκληρή αντι-ισραηλινή γλώσσα και συγκρουσιακή πολιτική απέναντι στην κυβέρνηση του Ισραήλ. Ο Ερντογάν έχει επανειλημμένα υιοθετήσει επιθετικές διατυπώσεις κατά του Ισραήλ, ενώ η Άγκυρα προσπαθεί να κεφαλαιοποιήσει πολιτικά την ένταση στη Μέση Ανατολή για να ενισχύσει τον ρόλο της στον μουσουλμανικό κόσμο.
Οι υποστηρικτές της επαναφοράς της Τουρκίας στο πρόγραμμα λένε ότι η Άγκυρα είναι σημαντική χώρα του ΝΑΤΟ, έχει τεράστια γεωγραφική αξία, ελέγχει κρίσιμες προσβάσεις, διαθέτει μεγάλη αμυντική βιομηχανία και δεν πρέπει να σπρωχθεί περισσότερο προς τη Ρωσία. Αυτά είναι πραγματικά επιχειρήματα. Όμως δεν απαντούν στο βασικό ερώτημα.
Μπορείς να δώσεις το πιο προηγμένο stealth μαχητικό της Δύσης σε μια χώρα που έχει αγοράσει το πιο κρίσιμο ρωσικό σύστημα αεράμυνας εκτός ΝΑΤΟ;
Η απάντηση του αμερικανικού κατεστημένου ασφαλείας μέχρι σήμερα ήταν όχι. Και αυτό δεν αλλάζει εύκολα επειδή ο Τραμπ έκανε μια πολιτική δήλωση δίπλα στον Ερντογάν. Οι πρόσφατες δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου άνοιξαν τη συζήτηση, αλλά δεν έλυσαν το νομικό, τεχνικό και στρατηγικό πρόβλημα. Το Κογκρέσο παραμένει κρίσιμος παράγοντας, ενώ υπάρχουν ήδη κινήσεις Αμερικανών βουλευτών για να μπλοκαριστεί οποιαδήποτε πώληση F-35 στην Τουρκία όσο παραμένει το ζήτημα των S-400.
Η Τουρκία μπορεί να πιέζει. Μπορεί να ζητά τα αεροσκάφη που θεωρεί ότι της αναλογούν. Μπορεί να διαπραγματεύεται ανταλλάγματα. Μπορεί να εμφανίζει τους S-400 ως ανενεργούς. Μπορεί να αξιοποιεί τη δήλωση Τραμπ για εσωτερική κατανάλωση. Όμως το πρόβλημα δεν λύνεται με επικοινωνιακά τεχνάσματα.
Για να πάρει F-35, η Τουρκία θα έπρεπε όχι απλώς να “παρκάρει” τους S-400, αλλά να τους απομακρύνει πλήρως και επαληθεύσιμα. Θα έπρεπε να αποδείξει ότι δεν υπάρχει ρωσική πρόσβαση, να αποκαταστήσει εμπιστοσύνη με το Κογκρέσο, να καθησυχάσει το Πεντάγωνο, να πείσει το Ισραήλ και να δεσμευθεί ότι η τεχνολογία του F-35 δεν θα γίνει αντικείμενο δοκιμών, αντιγραφής, διαρροής ή γεωπολιτικού παζαριού.
Αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο.
Τα F-35 δεν είναι απλώς αεροπλάνα. Είναι το αεροπορικό απόρρητο της Δύσης. Είναι τεχνολογία που ενσωματώνει δεκαετίες αμερικανικής υπεροχής σε stealth, αισθητήρες, δικτύωση, ηλεκτρονικό πόλεμο και επιχειρησιακή σύνθεση πληροφοριών.
Γι’ αυτό δεν πρόκειται να τα πάρουν εύκολα οι Τούρκοι. Μπορεί ο Τραμπ να άφησε ανοιχτό το θέμα στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, δίνοντας στον Ερντογάν ένα επικοινωνιακό δώρο για εσωτερική κατανάλωση. Όμως η πραγματική μάχη δεν δίνεται στις δηλώσεις μπροστά στις κάμερες. Δίνεται στην Ουάσιγκτον, στο Κογκρέσο, στο Πεντάγωνο, στις υπηρεσίες ασφαλείας, στο Ισραήλ και στα κέντρα στρατηγικού σχεδιασμού που γνωρίζουν πολύ καλά τι σημαίνει να βρεθεί το F-35 δίπλα στους S-400.
Και εκεί, όσο η Τουρκία κρατά το ρωσικό σύστημα, όσο διατηρεί στρατηγικές εξαρτήσεις από τη Μόσχα και όσο κινείται με αντιφατική στάση απέναντι στη Δύση και στο Ισραήλ, η απάντηση θα παραμένει η ίδια.
Τα F-35 δεν είναι εμπόρευμα για παζάρι. Είναι το πιο ευαίσθητο τεχνολογικό πλεονέκτημα της δυτικής αεροπορικής ισχύος. Και αυτό το πλεονέκτημα κανείς σοβαρός μηχανισμός ασφαλείας στις ΗΠΑ δεν θα ρισκάρει να το εκθέσει στους S-400.
