ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ

Castrati: Oι κορυφαίοι ευνουχισμένοι τραγουδιστές της όπερας

Του Νικόλα Κονταρίνη 2 19 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2020, 20:05

Με τον όρο "castrati", ονομάζονταν οι επί διακόσια χρόνια πιo φημισμένοι λυρικοί τραγουδιστές της Ευρώπης, οι οποίοι στην προεφηβική, παιδική για την ακρίβεια ηλικία τους, είχαν υποστεί με χειρουργική επέμβαση ευνουχισμό. Ο ευνουχισμός ακύρωνε τη φυσική ορμονική εξέλιξη των αγοριών, διατηρώντας την πλαστικότητα της φωνής τους.

Mετά την χειρουργική επέμβαση του ακρωτηριασμού των όρχεων, εκτός της φωνής και τα άκρα των οστών τους παρέμεναν και αυτά στην ίδια ελαστικότητα που είχαν, επειδή δεν είχαν πλέον την απαιτούμενη τεστοτερόνη.

Αιτία της έλλειψης αυτής της ορμόνης, ήταν να μεγεθύνεται ο θώρακάς τους περισσότερο από το θώρακα ενός μέσου κανονικού άνδρα κι έτσι να μπορούσαν οι πνεύμονές τους να χωρούν περισσότερο αέρα από τον κανονικό. 

Στο σημείο αυτό, οφείλουμε να εξηγήσουμε ότι, ο όρος αυτός ή, η λέξη αν θέλετε, "castrati, προέρχεται από το ιταλικό ρήμα castrare, της οποίας οι ακριβείς μεταφράσεις, κατά περίπτωση, είναι: ευνουχίζω, ακρωτηριάζω, αφαιρώ κάθε ζωτικότητα.


Farineli.

Επίσης, η πρακτική αυτή του ευνουχισμού των μικρών αγοριών, ήταν γνωστή ως "καστρατισμός"και υπήρξε εξαιρετικά δημοφιλής μέχρι τον 18ο αιώνα, χωρίς να παραμένει άγνωστη και σε κάποια, από τα πρώτα χρόνια του 19ου, σύμφωνα με ορισμένα στοιχεία που ήλθαν αργότερα στο φως της δημοσιότητας και που μετά από τα χρόνια αυτά, η απάνθρωπη αυτή πρακτική, εξαφανίστηκε ολοκληρωτικά, κάτι που θα αναφέρουμε και στην συνέχεια.

Η Ρωμαιοκαθολική εκκλησία απαγόρευε αυστηρά στις γυναίκες να συμμετέχουν σε μουσικά σχήματά της

"Καστράτος", ήταν ο άνδρας τραγουδιστής, ερμηνευτής της εκκλησιαστικής μουσικής και της όπερας, που είχε υποστεί τον ευνουχισμό στην ηλικία που προαναφέραμε, προκειμένου να μην χάσει την δυνατότητα η φωνή του να μπορεί να εκτελεί τους θρησκευτικούς ύμνους, τα ορατόρια ή, τις άριες στο μελόδραμα, σε τόσο υψηλές νότες, που μόνο μία γυναικεία φωνή [υψίφωνος] ήταν σε θέση να κάνει. Ήταν η περίοδος εκείνη, που η Ρωμαιοκαθολική εκκλησία απαγόρευε αυστηρά στις γυναίκες να συμμετέχουν στα όποια μουσικά σχήματά της.

Να θυμίσουμε πως, οι γυναικείες φωνές της όπερας είναι: Υψίφωνος [σοπράνο], Μεσόφωνος [μέτζο σοπράνο], Κοντράλτο [άλτο] και οι αντρικές: Κόντρα - τενόρος [conutertenor], Τενόρος [tenor], Βαρύτονος [baritone] και Βαθύφωνος ή, Μπάσσος [bass].

Ο "χρυσός" αιώνας των "castrati"

Ιστορικά, οι πρώτοι καστράτοι κάνουν την εμφάνισή τους στα μέσα του 16ου αιώνα στην Ιταλία, στην Γαλλία και την Βαυαρία, με πολλούς εξ αυτών να έχουν ισπανικά ονόματα.


Senesino

Το 1589 εντάχθηκαν στην χορωδία της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου, κατόπιν πρωτοβουλίας του Πάπα Σίξτου του Ε'.

Το 1680 άρχισε η  πρώτη χρυσή περίοδός τους, ο "χρυσούς αιώνας" τους, όπως δικαίως χαρακτηρίστηκε από μελετητητές και ιστορικούς της όπερας, η οποία κράτησε μέχρι τα τέλη του 18ου αι.

Είναι σημαντικό, επίσης, να γνωρίζουμε πως, την περίοδο άνθισης του φαινομένου"καστράτι", εντυπωσιακή ήταν η προσέλευση χιλιάδων ιταλών μικρών αγοριών που χειρουργήθηκαν [ευνουχήθηκαν], λόγω της εξίσου εντυπωσιακής ζήτησης που υπήρχε όλα αυτά τα χρόνια για τέτοιες "Αγγελικές" φωνές, σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό που τους είχαν δώσει, μεταξύ άλλων, τότε, οι γνώστες και οι κριτικοί της κλασικής μουσικής. 

Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η περίπτωση του διάσημου καστράτο, Φαρινέλλι [Κάρλο Μαρία Μικελάντζελο Νικόλα Μπρόνσκι, το κανονικό του όνομα], του οποίου η οικογένειά, προκειμένου να μπει στο χειρουργείο για να του αφαιρέσουν τους όρχεις, επικαλέστηκε ως δικαιολογία ότι ο μικρός έπεσε από το άλογο και τραυματίστηκε στα γεννητικά του όργανα σε τέτοιο βαθμό που έπρεπε οπωσδήποτε να υποστεί τον ακρωτηριασμό [ευνουχισμό].


Caffareli

Η αλήθεια, πάντως, είναι ότι, στην συντριπτική τους πλειονότητα, τα μικρά αγόρια που ευνουχίζονταν για μουσικούς λόγους, προέρχονταν από οικογένειες χαμηλών, και πιό κάτω, κοινωνικών τάξεων, όπως του Φαρινέλλι που προαναφέραμε ή, του Σενεσίνο, τον συναντάμε και ως Σενεζίνο, κατά κόσμο Φραντσέσκο Μπερνάρντι [Σιένα 31 Οκτωβρίου 1686 - Σιένα 27 Νοεμβρίου 1758], που χειρουργήθηκαν με την θέληση των γονιών τους.

Σύμφωνα δε, με την διάσημη Ιταλίδα μουσικό και λυρική μέτζο σοπράνο [μεσόφωνο], Τσετσίλια Μπάρτολι, 54 ετών σήμερα, ερμηνεύτρια όπερας και ρεσιτάλ, γνωστή για την ασυνήθιστη χροιά της φωνής της, τα παιδιά αυτά ήταν μέλη πολυμελών άπορων οικογενειών με 10 - 12 παιδιά η καθεμία, που οι γονείς τους, οικεία βουλήσει, επεδίωκαν και ενέκριναν τον ευνουχισμό ενός εξ αυτών, αγοριού πάντα, "θυσιάζοντάς" το, προσδοκώντας πως, με αυτόν τον [απάνθρωπο] τρόπο, θα έκανε καριέρα φθάνοντας ψηλά, κι έτσι θα γλύτωναν από την ανέχεια και την δυστυχία όλα τα υπόλοιπα μέλη. 

Όμως, εκτός από τα μικρά αγόρια των απόρων οικογενειών που είπαμε νωρίτερα, υπήρξαν και περιπτώσεις, λίγες είναι η αλήθεια, και παιδιών, γόνων πολύ πλουσίων οικογενειών, της "υψηλής κοινωνίας", όπως θα τις χαρακτηρίζαμε σήμερα, που μπήκαν σε αυτή την διαδικασία φιλοδοξώντας στην, όντως, μεγάλη φήμη και δόξα που θα αποκτούσαν, αλλά και στην υπερβολική αγάπη κάποιων από αυτούς, να αποκτήσουν, εκτός από την οικογενειακή, και μία καθαρά προσωπική, πολύ μεγάλη, περιουσία, από τα τεράστια ποσά που θα κέρδιζαν ως καστράτι. Πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα, ένας άλλος, εκ των κορυφαίων καστράτι, ο Καφαρέλλι.

Ο Caffarelli [Γκαετάνο Μαγιοράνο], γεννήθηκε στις 12 Απριλίου 1710 στο Bitonto της Ιταλίας και πέθανε στις 31 Ιανουαρίου του 1783 στη Νάπολι. Η εκπληκτική φωνή του ήταν μιας μέτζο σοπράνο, όμως, διέθετε ταυτόχρονα και εντυπωσιακά μεγάλη τονική έκταση, κάτι που τον έκανε βασικό ανταγωνιστή, αλλά πάντα δεύτερο στη σειρά, μετά τον πρώτο, εκ των κορυφαίων, καστράτο Φαρινέλλι.

Ο Καφαρέλλι, υπήρξε μία άκρως ιδιαίτερη και εκκεντρική προσωπικότητα. Είναι μάλιστα η χαρακτηριστική περίπτωση παιδιού, που αν και ανήκε σε πολύ εύπορη οικογένεια χωρίς κανένα απολύτως πρόβλημα βιοπορισμού, αλλά και χωρίς να του ζητηθεί από κανέναν, μπήκε στο χειρουργείο για να ακρωτηριαστεί, οικειοθελώς, με απώτερο στόχο, να κερδίσει τα"αγαθά" [που, όντως, απέκτησε στη συνέχεια], με πρώτα από αυτά την, χωρίς όρια, φιλοδοξία του για φήμη και δόξα.

Η πτώση και η εξάλειψη του φαινομένου

Όπως είναι ήδη γνωστό, οι Castrati έχουν μείνει στην ιστορία της μουσικής ως οι τραγουδιστές - πρωταγωνιστές σε κορυφαίους ρόλους της αναγεννησιακής  και της μουσικής μπαρόκ, μιάς εποχής που άρχισε τον 16ο αιώνα και ολοκληρώθηκε στα τέλη του 18ου.

Η φθίνουσα πορεία του φαινομένου των "Καστράτι", που άρχισε κοντά στο1861 στην Ιταλία, τότε που επετελέσθη η Ιταλική Ενοποίηση και ο ακρωτηριασμός - ευνουχισμός των μικρών αγοριών κηρύχθηκε παράνομος σε ολόκληρη τη χώρα, ήταν απόρροια των αλλαγών που επήλθαν στην "τεχνοτροπία" σχετικά με την όπερα [διερεύνηση ως προς την εξέλιξη ποικίλων φωνητικών και ενόργανων μουσικών ειδών λ.χ.], αλλά και της ηθικής απαξίωσης του ευνουχισμού. Ακολούθως, και γύρω στο 1878, ο Πάπας Λέων ο ΙΓ΄, με Διάταγμά του, απαγόρευσε την συμμετοχή των ευνούχων τραγουδιστών στις εκκλησιαστικές χορωδίες και αργότερα, το 1902, απομάκρυνε όλους όσοι είχαν απομείνει.

Ουσιαστικά δηλαδή, οι καστράτοι άρχισαν παρακμάζουν την περίοδο του μπαρόκ, τότε που με την εμφάνιση του ρομαντισμού, εμφανίστηκαν και οι ρωμαλέες, στιβαρές φωνές των τενόρων, οι οποίοι τους πήραν για πάντα τα σκήπτρα στις προτιμήσεις των δημιουργών -  συνθετών και του κόσμου.

Μετά από όλα αυτά, φυσικό ήταν να χάνονται σιγά σιγά, αφού δεν προσλαμβάνονταν πιά από την εκκλησία, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα, το "προϊόν" που προσέφεραν να μην είναι καθόλου επικερδές. 

Αγγελικές ή, μέτριες φωνές; 

Προτού μιλήσουμε για κάποιους ξεχωριστούς καστράτι, να σημειωθεί πως, για ορισμένους σύγχρονους κριτικούς, η φωνή τους χαρακτηρίστηκε ως μέτρια, ενώ από άλλους, ως αρκετά έως εξαιρετικά καλή, πάντα έχοντας κατά νου, όχι μόνο τα μουσικά πρότυπα της εποχής εκείνης, μα και των σχεδόν ανύπαρκτων μέσων και μεθόδων ηχογράφησης, τα οποία σε κάθε περίπτωση ήταν αδύνατο να αποδώσουν ή, έστω να πλησιάσουν στον απαιτούμενο βαθμό την έκταση, την πλαστικότητα και γενικά την μουσική αρτιότητα των τραγουδιστών αυτών, οι επιφανέστεροι των οποίων [Φαρινέλλι και Καφφαρέλλι], είχαν την τύχη να εκπαιδευτούν από τον περίφημο Ιταλό συνθέτη και καθηγητή τραγουδιού, Nicola Porpora [Nικόλα Πόρπορα].


Porpora.


Ο Νικόλα Πόρπορα, τους δίδαξε τα μυστικά της μουσικής και τους τελειοποίησε φωνητικά σε τέτοιο βαθμό, που έγιναν περιζήτητοι σε όλες τις βασιλικές αυλές και τα μεγάλα λυρικά θέατρα της Ευρώπης, κερδίζοντας κάθε φορά, σε κάθε εμφάνισή τους, πάρα πολλά χρήματα.

Ενδεικτικά, αξίζει να αναφέρουμε πως, στον Φαρινέλλι, οι ειδήμονες περί την μουσική παιδεία, έδωσαν το προσωνύμιο "ο τραγουδιστής των βασιλέων", ενώ έμεινε γνωστός τόσο για την εξαίσια φωνή του [για την οποία ακουγόταν οτι είχε και θεραπευτικές ικανότητες], όσο και για την ανδρόγυνη ομορφιά του.

Σε ότι αφορά τον Καφφαρέλλι, μετά από έξι χρόνια σπουδών, ο Νικόλα Πόρπορα του είπε: "Είσαι τέλειος σε όλα. Τώρα μπορείς να φύγεις. Εγώ δεν έχω τίποτε άλλο να σου μάθω. Είσαι από τώρα ο μεγαλύτερος τραγουδιστής της Ευρώπης". Ο δε, Φρήντριχ Μέλχιορ Γκρίμ, άριστος γνώστης της μουσικής, συγγραφέας και μουσικοκριτικός, είπε γιαυτόν πως διαθέτει μία θεία, "αγγελική φωνή", κάτι στο οποίο άλλωστε συμφωνούν και οι περισσότεροι γνώστες σε βάθος, του αντικειμένου.

Οι τελευταίοι καστράτι και ο " Άγγελος της Ρώμης"

 Οι τελευταίοι διάσημοι "castrati", ήταν:

Ο Ιταλός Giovanni Battista Velluti, γνωστός και ως "Giambattista" [28 Ιανουαρίου 1780 - 22 Ιανουαρίου 1861] και ο Alessandro Moreschi [11 Νοεμβρίου 1858 - 21 Απριλίου 1922].



Ο πρώτος, ευνουχίστηκε σε ηλικία μόλις οκτώ [8] ετών, από έναν γιατρό της γεννέτειράς του, Pausula, σημερινή ονομασία Corridonia [Κόρινθος], της επαρχίας Macerata, στην κεντρική Ιταλία, με την δικαιολογία πως έτσι θα θεραπευόταν από τον έντονο βήχα και τον υψηλό πυρετό.

Ο εν λόγω καστράτος, θεωρούσε τον εαυτό του "ντίβα" και αυτός ήταν ένας από τους λόγους που είχε πολλές διαμάχες με άλλους τραγουδιστές, οι οποίοι, από ένα σημείο και μετά, δεν ήθελαν να βγαίνουν μαζί του στη σκηνή.

Ο Giambattista μετά την συνταξιοδότησή του, αποσύρθηκε οριστικά από το τραγούδι και ασχολήθηκε με την γεωργία στα κτήματά του, μέχρι την ημέρα που έφυγε από την ζωή, σε ηλικία 81 ετών.

Ο δεύτερος, απεβίωσε το 1922 από πνευμονία, σε ηλικία 63 ετών στην Ρώμη και ήταν ο τελευταίος ευνούχος, αρχιχορωδός μάλιστα, στην χορωδία της Καπέλα Σιξτίνα. Ευνουχίστηκε σε ηλικία οκτώ [8] ετών, δηλαδή, όχι πολύ αργότερα από την τελική απαγόρευση. Λίγο μετά, και σε ηλικία 12 ετών, τον ανακάλυψε ο Ναταρένο Ροσάτι, γνωστός ως ένας κατ' εξοχήν "ανιχνευτής" τέτοιων ταλέντων.

Στα δεκαπέντε του, ο Μορέσκι πήρε τα πρώτα του μαθήματα κάτω από την καθοδήγηση του μαέστρου και συνθέτη στην Βασιλική του Αγίου Ιωάννου του Λατερανού, Γκαϊτάνο Καπότσι, ο οποίος βλέποντας την εκπληκτική πρόοδό του και τις εξαιρετικές φωνητικές του ικανότητες, του έδωσε την θέση του πρώτου σοπράνο στην χορωδία της εκκλησίας αυτής.

Ταυτόχρονα, πήρε ρόλο στην ομάδα, "Τραγουδιστές του Πάπα", μία επίλεκτη ομάδα, η οποία παρουσίαζε μουσικές παραστάσεις στην υψηλή κοινωνική τάξη της Ρώμης.

Ερμήνευσε πλήθος ρόλων, μεταξύ των οποίων και αυτόν του Αγγέλου Σεραφείμ, στο έργο του Λούντβιχ Βαν Μπετόβεν, "Christus am Olberge"[O Χριστός στο όρος των Ελαιών], όπου αποθεώθηκε ως"σοπράνο κολορατούρα", κερδίζοντας το προσωνύμιο, "Ο Άγγελος της Ρώμης".

Ιδιαίτερο στοιχείο, αναφορικά με τον Μορέσκι, αποτελεί το γεγονός ότι είναι ο μοναδικός καστράτο που πρόλαβαν να ηχογραφήσουν την φωνή του, σε κάποιες από τις ερμηνείες του λίγο πριν πεθάνει, οι οποίες έγιναν σε παλαιό φωνόγραφο με κερί, μιας και δεν υπήρχαν οι δίσκοι βινυλίου που γνωρίσαμε αργότερα. Αυτές οι ηχογραφήσεις λοιπόν, μαζί με άλλες, ελάχιστες, με ερμηνείες άλλων καλλιτεχνών [όχι καστράτι] του κλασικού ρεπερτορίου, απαθανατίζουν την πλούσια παράδοση της Ευρωπαϊκής μουσικής.

Ένα άλλο στοιχείο άξιο λόγου είναι ότι, ο τελευταίος ρόλος για καστράτο, γράφτηκε το 1824 από τον Γερμανό συνθέτη όπερας, Τζάκομο Μέγιερμπεερ ή, Μάιερμπεερ.

Επίλογος

Αν και πολλές χιλιάδες μικρά αγόρια ακρωτηριάστηκαν [γίνεται αναφορά για περίπου 4.000 παιδιά το χρόνο !], με στόχο να σταδιοδρομήσουν - μεγαλουργήσουν, ως επιτυχημένοι λυρικοί τραγουδιστές, ήταν μικρός σε αναλογία ο αριθμός αυτών που το πέτυχαν, διαπρέποντας ως αστέρια πρώτου μεγέθους. Οι περισσότεροι, είτε συμμετείχαν σε δευτερό - τριτους ρόλους, είτε έπαιζαν ως κομπάρσοι. Οι υπόλοιποι, εξαφανίστηκαν.

Τέλος, σχετικά  με τα όσα κυκλοφορούσαν, ως προς την απαράμιλλη σεξουαλικότητά τους και ότι υπήρξαν φλογεροί εραστές με τις γυναίκες, αυτό σύμφωνα με τους τότε ιστορικούς και μελετητές ήταν κάτι που διέδιδαν, εντέχνως και προπαγανδιστικά, πρόσωπα που ανήκαν στους κύκλους της άρχουσας τάξης, η οποία τους προωθούσε και τους στήριζε, προς όφελος βέβαια αμφοτέρων των πλευρών, χωρίς αυτό να σημαίνει πως ο κόσμος πίστευε αυτές τις φήμες. Η συμπεριφορά του μάλιστα, ειδικά προς αποτυχημένους καστράτους με περιπαικτικούς και πονηρούς υπαινιγμούς ή,  τα γιουχαϊσματα, όπως και τα όσα, άκρως καυστικά, σχόλια συμπλήρωσαν στην επιγραφή έξω από το αρχοντικό του Καφφαρέλλι, έδειξε ότι όλη η κοινωνία και ιδιαίτερα οι κυρίες της εποχής, είχαν καταλάβει πως το "παιχνίδι" ήταν στημένο.

Κι επειδή πιθανόν να ρωτήσετε, "τι έγραφε εκείνη η επιγραφή", η απάντηση έχει ως εξής: Ο διάσημος αυτός καστράτο, κέρδισε τόσα πολλά χρήματα, μέρος των οποίων επένδυσε σε κτήματα και μεγάλες εκτάσεις γης, δημιουργώντας μία, καθαρά προσωπική, τεράστια περιουσία. Μέσα σε αυτή την περιουσία λοιπόν, έφτιαξε το δικό του παλάτι, το [Παλάτσο Καφφαρέλλι], τοποθετώντας έξω και σε εμφανές σημείο μία επιγραφή, που έγραφε: "Ο Αμφίων έκτισε την Θήβα, εγώ έκτισα αυτό το Παλάτι".

Αυτή η αναφορά του, ήταν η αφορμή να αρχίσουν να τον περιπαίζουν [και να του ... θυμίζουν] οι κάτοικοι της περιοχής, συμπληρώνοντας στο δικό του κείμενο τα παρακάτω: "Αυτός με, εσύ τίποτα!". Εννοώντας πως, ο θρυλικός ήρωας της Βοιωτίας και την Θήβα έκτισε, όμως, με την σύζυγό του, την Νιόβη, έφεραν στον κόσμο και δώδεκα παιδιά, ενώ ο Καφφαρέλλι, μπορεί μεν, να έκτισε αυτό το υπέροχο Παλάτσο, όμως, από το ... "άλλο", μηδέν εις το πηλίκον! 




Σχόλια Αναγνωστών

2 Προσθήκη σχολίου
Λεωνίδας Κατσόγιαννης 23.09.20
Είχα ακούσει ορισμένα πράγματα για το θέμα όμως ήταν πολύ λίγα σε σχέση με τα όσα, εξόχως κατατοπιστικά και αναλυτικά αναφέρει ο συντάκτης σας. Το δημοσίευμά σας είναι εξαιρετικό.
Απάντηση
ΦΛΟΙΣΒΙΟΣ 22.09.20
Έξοχο, θαυμάσιο!!
Απάντηση
Προσθήκη σχολίου
ΠΡΟΣΘΕΣΤΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΑΣ!
Απάντηση σε x
* Υποχρεωτικά πεδία* Το vimaonline σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά υβριστικά και άσχετα με το περιοχόμενο του άρθρου σχόλια. Είναι αυτονόητο πως η ομάδα διαχείρισης φέρει ευθύνη μόνο για τα επώνυμα άρθρα των συντακτών και των συνεργατών της.

Σας ευχαριστούμε για την συμμετοχή σας.